Core Vocabulary
| Tiếng Việt | Meaning | Example |
|---|---|---|
| năng lượng hạt nhân | nuclear energy (Hán-Việt: 能量核) | Năng lượng hạt nhân có thể thay thế nhiên liệu hóa thạch trong tương lai. |
| phóng xạ | radiation; radioactive (Hán-Việt: 放射) | Chất phóng xạ rất nguy hiểm nếu tiếp xúc trực tiếp không có bảo hộ. |
| lò phản ứng hạt nhân | nuclear reactor (Hán-Việt: 反應核) | Lò phản ứng hạt nhân tạo ra nhiệt để phát điện thông qua phân hạch. |
| phân hạch | nuclear fission (Hán-Việt: 分核) | Phản ứng phân hạch uranium giải phóng một lượng năng lượng khổng lồ. |
| nhiệt hạch | nuclear fusion; thermonuclear (Hán-Việt: 熱核) | Phản ứng nhiệt hạch là nguồn năng lượng chính của mặt trời và các ngôi sao. |
| đồng vị phóng xạ | radioactive isotope (Hán-Việt: 同位放射) | Carbon-14 là một đồng vị phóng xạ được dùng rộng rãi trong khảo cổ học. |
| chu kỳ bán rã | half-life (Hán-Việt: 半衰期) | Chu kỳ bán rã của uranium-238 là khoảng 4,5 tỷ năm. |
| liều bức xạ | radiation dose (Hán-Việt: 輻射) | Liều bức xạ tích lũy cao có thể gây ung thư về lâu dài. |
| bức xạ ion hóa | ionizing radiation (Hán-Việt: 輻射) | Bức xạ ion hóa có khả năng phá hủy cấu trúc DNA của tế bào sống. |
| tia gamma | gamma rays | Tia gamma có khả năng xuyên qua hầu hết các vật liệu thông thường. |
| tia alpha | alpha particles / rays | Tia alpha bị chặn lại hoàn toàn bởi một tờ giấy mỏng hoặc lớp da. |
| tia beta | beta particles / rays | Tia beta cần một tấm nhôm dày để ngăn chặn hoàn toàn. |
| nhiễm xạ | radiation contamination (Hán-Việt: 染射) | Vùng nhiễm xạ quanh nhà máy bị phong tỏa nghiêm ngặt trong nhiều thập kỷ. |
| chất thải phóng xạ | radioactive waste | Xử lý chất thải phóng xạ là thách thức kỹ thuật lớn nhất của ngành hạt nhân. |
| nhà máy điện hạt nhân | nuclear power plant | Nhà máy điện hạt nhân cần đội ngũ kỹ sư và kỹ thuật viên có trình độ rất cao. |
| vùng cách ly | exclusion zone; containment zone (Hán-Việt: 隔離) | Vùng cách ly bán kính 30 km được thiết lập ngay sau khi xảy ra sự cố. |
| thanh nhiên liệu | fuel rod | Thanh nhiên liệu uranium phải được làm mát liên tục bằng nước hoặc chất làm mát khác. |
| rò rỉ phóng xạ | radioactive leak | Bất kỳ vụ rò rỉ phóng xạ nào đều kích hoạt giao thức khẩn cấp ngay lập tức. |
| chiếu xạ | irradiation; to irradiate (Hán-Việt: 照射) | Thực phẩm được chiếu xạ để tiêu diệt vi khuẩn và kéo dài thời gian bảo quản. |
| suy giảm phóng xạ | radioactive decay | Suy giảm phóng xạ là quá trình tự nhiên không thể ngăn chặn của các nguyên tố không bền. |
| lớp che chắn bức xạ | radiation shielding | Lớp che chắn bức xạ bằng chì và bê tông bảo vệ công nhân khỏi bị chiếu xạ. |
| vật liệu phân hạch | fissile material | Vật liệu phân hạch được kiểm soát và giám sát nghiêm ngặt theo hiệp ước quốc tế. |
| bình áp lực | pressure vessel | Bình áp lực chứa lò phản ứng là thành phần quan trọng nhất về mặt an toàn. |
| hệ thống làm mát khẩn cấp | emergency cooling system | Hệ thống làm mát khẩn cấp được kích hoạt tự động khi nhiệt độ vượt ngưỡng. |
| vũ khí hạt nhân | nuclear weapon (Hán-Việt: 核武器) | Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân đã được ký kết bởi hàng trăm quốc gia. |
| mức Sievert | sievert (SI unit of radiation dose) | Liều bức xạ trên 1 Sievert có thể gây ra hội chứng nhiễm xạ cấp tính. |
| hạt nhân nguyên tử | atomic nucleus (Hán-Việt: 核原子) | Hạt nhân nguyên tử gồm proton và neutron liên kết với nhau bằng lực hạt nhân mạnh. |
| nước làm chậm | moderator (in a reactor) | Nước nặng được dùng làm nước làm chậm trong một số loại lò phản ứng hạt nhân. |
Useful Phrases
Nhà máy điện hạt nhân này có tổng công suất bao nhiêu megawatt?
What is the total megawatt capacity of this nuclear power plant?
Mức độ phóng xạ trong khu vực đã vượt quá ngưỡng an toàn cho phép.
The radiation level in the area has exceeded the permissible safety threshold.
Chu kỳ bán rã của chất thải hạt nhân này kéo dài bao nhiêu năm?
How many years does the half-life of this nuclear waste last?
Chúng ta cần mặc đồ bảo hộ đầy đủ trước khi vào vùng nhiễm xạ.
We need to wear full protective gear before entering the contaminated zone.
Phản ứng nhiệt hạch tạo ra ít chất thải phóng xạ hơn so với phân hạch.
Fusion reactions produce less radioactive waste compared to fission.
Liều bức xạ tối đa cho phép đối với công nhân ngành hạt nhân là bao nhiêu mỗi năm?
What is the maximum permissible annual radiation dose for nuclear industry workers?
Hệ thống làm mát khẩn cấp đã được kích hoạt ngay sau khi phát hiện rò rỉ.
The emergency cooling system was activated immediately after the leak was detected.
Chất thải phóng xạ cấp cao cần được cô lập an toàn trong hàng chục nghìn năm.
High-level radioactive waste needs to be safely isolated for tens of thousands of years.
Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế giám sát chặt chẽ việc sử dụng vật liệu hạt nhân trên toàn cầu.
The International Atomic Energy Agency closely monitors the use of nuclear materials worldwide.
Các nhà khoa học đang tích cực nghiên cứu phương pháp xử lý và lưu trữ chất thải phóng xạ an toàn hơn.
Scientists are actively researching safer methods for processing and storing radioactive waste.
Sample Dialogue
Giáo sư Minh: Anh Hùng, trong buổi hội thảo hôm nay chúng ta sẽ thảo luận về năng lượng hạt nhân. Anh có thể giải thích sự khác biệt cơ bản giữa phân hạch và nhiệt hạch không?
Professor Minh: Mr. Hung, in today's seminar we will discuss nuclear energy. Can you explain the fundamental difference between fission and fusion?
Anh Hùng: Vâng, thưa giáo sư. Phân hạch là quá trình tách hạt nhân nặng như uranium thành các mảnh nhỏ hơn, giải phóng năng lượng lớn và đồng thời sinh ra chất thải phóng xạ.
Mr. Hung: Yes, Professor. Fission is the process of splitting heavy nuclei like uranium into smaller fragments, releasing large amounts of energy while simultaneously producing radioactive waste.
Anh Hùng: Ngược lại, nhiệt hạch là kết hợp các hạt nhân nhẹ như deuterium để tạo thành heli, giống như phản ứng xảy ra liên tục bên trong mặt trời.
Mr. Hung: In contrast, fusion combines light nuclei such as deuterium to form helium, similar to the reactions occurring continuously inside the sun.
Chị Lan: Thưa giáo sư, vậy tại sao chúng ta không sử dụng nhiệt hạch thay vì phân hạch? Có vẻ như nó tạo ra ít chất thải phóng xạ hơn nhiều.
Ms. Lan: Professor, then why don't we use fusion instead of fission? It seems to produce far less radioactive waste.
Giáo sư Minh: Câu hỏi rất sắc bén. Vấn đề là chúng ta chưa kiểm soát được phản ứng nhiệt hạch một cách ổn định và liên tục. Nhiệt độ cần thiết lên đến hàng trăm triệu độ Celsius.
Professor Minh: A very sharp question. The problem is we have not yet been able to sustain a controlled fusion reaction continuously. The required temperature reaches hundreds of millions of degrees Celsius.
Anh Hùng: Đúng vậy. Và chu kỳ bán rã của chất thải từ lò phản ứng phân hạch có thể kéo dài hàng chục nghìn năm, tạo ra thách thức khổng lồ trong việc lưu trữ lâu dài.
Mr. Hung: That's right. And the half-life of waste from fission reactors can last tens of thousands of years, creating enormous challenges for long-term storage.
Chị Lan: Vậy đơn vị đo liều bức xạ là gì, thưa giáo sư? Và mức độ nào được coi là nguy hiểm?
Ms. Lan: So what are the units for measuring radiation dose, Professor? And what level is considered dangerous?
Giáo sư Minh: Chúng ta đo liều bức xạ bằng đơn vị Sievert. Mức chiếu xạ tự nhiên khoảng 2–3 millisievert mỗi năm là bình thường. Trên 1 Sievert trong thời gian ngắn có thể gây hội chứng nhiễm xạ cấp tính.
Professor Minh: We measure radiation dose in Sieverts. A natural irradiation level of about 2–3 millisieverts per year is normal. Above 1 Sievert in a short period can cause acute radiation syndrome.
Anh Hùng: Vì vậy, lớp che chắn bức xạ bằng chì và bê tông, cùng với hệ thống làm mát khẩn cấp, là những bộ phận thiết yếu nhất trong thiết kế lò phản ứng hạt nhân.
Mr. Hung: Therefore, lead and concrete radiation shielding, together with the emergency cooling system, are the most essential components in nuclear reactor design.
Giáo sư Minh: Chính xác. Và việc đào tạo nhân lực kỹ thuật có trình độ cao để vận hành và bảo trì lò phản ứng là điều kiện tiên quyết của bất kỳ chương trình điện hạt nhân nào.
Professor Minh: Exactly. And training highly qualified technical personnel to operate and maintain reactors is a prerequisite of any nuclear power program.
Cultural Notes
Nuclear energy vocabulary in Vietnamese is overwhelmingly derived from Hán-Việt (Sino-Vietnamese) roots, making it highly accessible to learners from Japan, China, and Korea who recognize the corresponding kanji or hanja. The term phóng xạ (放射, literally "emit-shoot") directly parallels Japanese 放射 (hōsha) and Chinese 放射 (fàngshè). Similarly, hạt nhân (核, "nucleus/core") mirrors Japanese 核 (kaku) and Chinese 核 (hé), while phân hạch (分核) and nhiệt hạch (熱核) follow the same Sino-Vietnamese compounding logic familiar to East Asian readers.
In formal academic and engineering contexts in Vietnam, nuclear science terminology typically appears either as Hán-Việt compounds or as direct international borrowings. Internationally standardized units and proper nouns — such as sievert, becquerel, uranium, neutron, and plutonium — are retained in their Latin or English form even in Vietnamese-language technical papers and university textbooks. This coexistence of Hán-Việt learned vocabulary and unadapted Western scientific terms is characteristic of Vietnamese STEM writing across all disciplines.
Register awareness is critical at the C2 level. In news broadcasts and popular science articles, reporters tend to use simplified vocabulary: điện hạt nhân ("nuclear electricity") rather than the more formal năng lượng hạt nhân, and the adjective phóng xạ is used freely for both "radioactive" and "radiation" depending on context. In contrast, peer-reviewed journals and engineering reports employ precise nominalization: instead of a verb phrase, writers nominalize the event, for example sự cố tan chảy vùng hoạt ("core melt incident") rather than simply saying the reactor "melted." This nominalized, passive-voice academic style reflects the influence of classical Chinese scholarly writing conventions that entered Vietnamese through the Hán-Việt literary tradition.
Vietnam has been engaged in long-term planning and international partnerships for human resource development in nuclear science and engineering.
Vietnamese students and professionals in this field frequently pursue graduate education abroad — particularly in Russia, Japan, France, and the United States — and return with technical fluency that blends Vietnamese Hán-Việt terminology with the technical vocabulary of their host country. Recognizing this multilingual technical register is useful context for C2 learners engaging with Vietnamese scientific literature.
Common Mistakes
1. Confusing phóng xạ (nuclear/radioactive radiation) with bức xạ (general electromagnetic radiation)
❌ Mặt trời phát ra nhiều phóng xạ vào mùa hè. (implies dangerous nuclear radiation from the sun)
✅ Mặt trời phát ra nhiều bức xạ cực tím vào mùa hè. (The sun emits a lot of ultraviolet radiation in summer.)
Reserve phóng xạ specifically for nuclear or radioactive contexts. Use bức xạ for the broader physics term covering all electromagnetic radiation (solar, infrared, UV, etc.).
2. Dropping phản ứng before reaction-type nouns in formal writing
❌ Phân hạch uranium rất nguy hiểm nếu không được kiểm soát.
✅ Phản ứng phân hạch uranium rất nguy hiểm nếu không được kiểm soát. (The fission reaction of uranium is very dangerous if uncontrolled.)
In technical Vietnamese, always pair reaction-type nouns like phân hạch and nhiệt hạch with the classifier phản ứng ("reaction") in formal writing. Omitting it sounds incomplete to a specialist reader.
3. Mistranslating "half-life" literally instead of using the established term
❌ Chu kỳ nửa đời sống của carbon-14 là 5.730 năm.
✅ Chu kỳ bán rã của carbon-14 là 5.730 năm. (The half-life of carbon-14 is 5,730 years.)
The correct established term is chu kỳ bán rã (半衰期 in Chinese/Japanese kanji, literally "half-decay period"). The word bán (半, "half") + rã ("to decay/disintegrate") is the accepted Hán-Việt scientific compound, not a direct translation of "half-life."
4. Confusing nổ hạt nhân (nuclear explosion) with năng lượng hạt nhân (nuclear energy)
❌ Quốc gia này đang xem xét dùng nổ hạt nhân để cung cấp điện cho thành phố.
✅ Quốc gia này đang xem xét dùng năng lượng hạt nhân để cung cấp điện cho thành phố. (The country is considering using nuclear energy to supply electricity to the city.)
Nổ hạt nhân means a nuclear detonation or explosion (as in a weapon or accidental blast). Using it in a power generation context produces an alarming and factually incorrect statement. Always use năng lượng hạt nhân or điện hạt nhân for peaceful power generation.
Practice
1. Các nhà khoa học phải tìm cách lưu trữ _____ của lò phản ứng an toàn trong hàng chục nghìn năm. (radioactive waste)
Answer
chất thải phóng xạ — Các nhà khoa học phải tìm cách lưu trữ chất thải phóng xạ của lò phản ứng an toàn trong hàng chục nghìn năm.
2. _____ của uranium-235 ngắn hơn nhiều so với uranium-238, khiến nó phù hợp hơn để dùng làm nhiên liệu trong lò phản ứng. (half-life)
Answer
Chu kỳ bán rã — Chu kỳ bán rã của uranium-235 ngắn hơn nhiều so với uranium-238, khiến nó phù hợp hơn để dùng làm nhiên liệu trong lò phản ứng.
3. Công nhân trong khu vực lò phản ứng phải mặc đồ bảo hộ đặc biệt để tránh bị _____ quá liều. (irradiated / irradiation)
Answer
chiếu xạ — Công nhân trong khu vực lò phản ứng phải mặc đồ bảo hộ đặc biệt để tránh bị chiếu xạ quá liều.
4. Phản ứng _____ tạo ra năng lượng bằng cách kết hợp các hạt nhân nhẹ, tương tự như cơ chế hoạt động bên trong mặt trời. (fusion / thermonuclear)
Answer
nhiệt hạch — Phản ứng nhiệt hạch tạo ra năng lượng bằng cách kết hợp các hạt nhân nhẹ, tương tự như cơ chế hoạt động bên trong mặt trời.