核心词汇
文言（Văn Ngôn）是指受汉文（古汉语）深刻影响的越南古典文学语体。这些词汇和表达出现在历史文献、正式文学、诗歌、学术写作和礼仪场合中。掌握这些词汇，将为您开启数百年越南文学遗产的大门。
| Tiếng Việt | 释义 | 例句 |
|---|---|---|
| bạch | 白；正式声明／陈述（汉越词：白） | Bạch quý vị, chúng tôi xin kính trình. |
| băng hà | 驾崩（用于国王或高级显贵）（汉越词：崩河） | Vua băng hà vào năm Ất Dậu. |
| bệ hạ | 陛下（对国王的称呼）（汉越词：陛下） | Bệ hạ ngự trên ngai vàng. |
| cao minh | 高明；具有卓越智慧（汉越词：高明） | Bậc cao minh không cần lời giải thích thừa. |
| chư | 诸；众多（古典复数标记）（汉越词：諸） | Chư vị hiền nhân tề tựu về kinh. |
| cố | 故；已故（用于姓名前）（汉越词：故） | Cố thi sĩ Xuân Diệu để lại di sản thơ ca vô giá. |
| đạo | 道；道德之路；大道（汉越词：道） | Người quân tử luôn tuân theo đạo làm người. |
| đức | 德；道德高尚（汉越词：德） | Đức của người lãnh đạo thể hiện qua hành động. |
| hàm | 含；承担（职衔或官阶）（汉越词：含） | Ông hàm oan suốt nhiều năm trường. |
| hiền | 贤；贤德善良（汉越词：賢） | Vua hiền thì dân an lạc. |
| hoàng | 皇；帝王的；黄色（汉越词：皇／黄） | Hoàng cung được xây dựng từ thế kỷ XIX. |
| hồng nhan | 红颜；美丽女子（字面意思："红润的脸"）（汉越词：紅顏） | Hồng nhan bạc mệnh — nàng ra đi quá sớm. |
| khanh | 卿；古典用法中对心爱下属或配偶的称呼（汉越词：卿） | Trẫm gọi khanh về cung để bàn việc nước. |
| lương | 良；善良；优秀（汉越词：良） | Lương y như từ mẫu — a good doctor is like a kind mother. |
| mệnh | 命；命运；天命（汉越词：命） | Ông tin rằng mọi việc đều do mệnh trời. |
| ngự | 御；居住（用于皇室）；御用（汉越词：御） | Nhà vua ngự tại điện Thái Hòa. |
| phụng | 奉；恭敬侍奉；呈上（汉越词：奉） | Thần phụng mệnh bệ hạ trở về từ chiến trận. |
| quân tử | 君子；有德行的绅士；儒家理想人格（汉越词：君子） | Quân tử nhất ngôn — a gentleman of his word. |
| tấu | 奏；向上级或君主禀报；正式奏折（汉越词：奏） | Quan tấu trình sự tình lên triều đình. |
| thiên hạ | 天下；普天之下；世界；领土（汉越词：天下） | Thiên hạ thái bình là ước nguyện của mọi triều đại. |
| thần | 臣；吾（官员在君主面前使用的谦称）（汉越词：臣） | Thần xin bệ hạ rủ lòng thương xét. |
| tiên | 仙／先；神仙；在先；先前（汉越词：仙／先） | Tiên nhân để lại nhiều bài học quý báu. |
| trẫm | 朕；吾（仅在位皇帝使用的第一人称代词）（汉越词：朕） | Trẫm quyết định ban chiếu ân xá. |
| văn nhân | 文人；文学学者（汉越词：文人） | Văn nhân thời Lý-Trần rất coi trọng chữ Nôm. |
| vương | 王；君主；主权者（汉越词：王） | Vương triều Nguyễn là triều đại phong kiến cuối cùng. |
常用短语
以下短语出现于古典文学、正式典礼和高雅散文中。理解这些短语将有助于您阅读历史文献，并欣赏越南文学传统。
Thiên hạ thái bình, muôn dân an lạc.
天下太平，万民安乐。
Quân tử nhất ngôn, tứ mã nan truy.
君子一言，四马难追——意指承诺一旦许下，必须信守。
Hồng nhan bạc mệnh, tài hoa yểu mệnh.
红颜薄命，才华横溢者英年早逝——越南诗歌中的古典哀叹。
Thần phụng mệnh hoàng thượng, kính tấu trình sự tình.
臣奉皇上之命，恭敬奏报情况。
Lương y như từ mẫu.
良医如慈母——关于医德的古典谚语。
Chư vị hiền nhân, xin hãy lắng nghe.
诸位贤人，请倾听——对聚集听众的正式称呼。
Cố thi hào Nguyễn Du đã để lại Truyện Kiều cho hậu thế.
故诗坛巨匠阮攸将《金云翘传》留给了后世。
Đức của người hiền thể hiện qua lời nói và hành động.
贤人之德，通过言行而彰显。
Mệnh trời đã định, con người khó mà cưỡng lại.
天命已定，人力难以违抗。
对话示例
以下是两位越南文学学者就古典文本进行的现代学术对话。它将文学词汇与当代口语越南语融合，展示了文言词汇在当今学术讨论中的运用方式。
A: Anh đọc đoạn trích này chưa? Tác giả dùng từ trẫm và thần rất chuẩn mực.
A：你读过这段摘录了吗？作者使用trẫm和thần这两个词非常规范。
B: Rồi. Tôi thấy cách xưng hô trong văn bản cung đình thật tinh tế. Bệ hạ dùng trẫm, còn quan lại dùng thần.
B：读过了。我发现宫廷文书中的称谓方式非常精妙。陛下用trẫm自称，而官员则使用thần。
A: Đúng vậy. Và khi một vị vua qua đời, người ta không nói chết mà dùng băng hà.
A：正是。而当国王驾崩时，人们不说chết（死），而是使用băng hà。
B: Phải. Từ ngữ Văn Ngôn phản ánh hệ thống thứ bậc xã hội rất chặt chẽ thời phong kiến.
B：是的。文言词汇反映了封建时代极为严格的社会等级制度。
A: Còn từ ngự — chỉ dùng cho vua, không thể dùng cho người thường được.
A：还有ngự这个词——专用于皇室，不能用于普通人。
B: Đúng. Giống như phụng mệnh — chỉ cấp dưới nói với cấp trên theo nghĩa lễ nghi.
B：对。同样，phụng mệnh——仅由下级以礼仪意义向上级使用。
A: Những văn nhân thời Lý-Trần thực sự am hiểu sâu sắc cả chữ Hán lẫn chữ Nôm.
A：李-陈时期的文人对汉字和字喃都有深刻的造诣。
B: Đó chính là lý do tại sao di sản thiên hạ trong thơ họ mang tầm vóc triết học rất lớn.
B：这正是为什么他们诗歌中thiên hạ（天下）这一概念蕴含着如此深刻的哲学分量。
文化注释
文言（Văn Ngôn，文言）——字面意思为"文学语言"——是越南语的古典语体，经历了与古代汉文明千余年接触而发展形成。与现代口语越南语不同，文言词汇在词源上往往是单音节的（反映汉语词法），含义高度凝练，带有正式、礼仪或哲学内涵，这些是其口语对应词无法复制的。
汉越词（Hán-Việt）的影响是文言的基础。据估计，越南词汇中约有60–70%源自汉越词，尽管其中许多词已完全融入日常口语。在C2水平，学习者不仅需要理解词义，还必须理解选用汉越词而非纯越南语对应词所带来的语体含义。例如，"tử"（死，汉越词：死）与"chết"（纯越语）都表示"死"，但前者用于正式、文学和敬语语境，而后者是日常口语词。
在传统越南文学中——尤其是李朝、陈朝、黎朝和阮朝的伟大作品中——文言是受教育精英阶层的高雅语言。阮攸的Truyện Kiều（《金云翘传》）、阮廌的Bình Ngô Đại Cáo（《平吴大诰》）以及胡春香的诗歌，都充满了文言结构和词汇。
如今，文言出现在正式学术写作、典礼致辞、宗教仪式、庙宇碑文以及传统节日的敬语中。例如在春节（Tết）庆典期间，充满古典词汇的祝福语——如祝人"phúc lộc thọ"（福祿壽，福禄寿）——极为常见。C2水平能够识别并运用这一语体的学习者，将发现自己对越南文化的欣赏大大加深。
文言本身没有显著的地区差异，因为它属于越南各地共享的书面文学传统。然而，汉越词的发音在南北方之间略有差异——这与现代越南语语音学一样——尽管书面形式保持一致。这使得阅读古典文献比理解地方口头传统更为容易。
常见错误
具有一定古汉语或日语汉字音读（音読み）知识的外国人，往往以为可以直接猜测汉越词的含义。虽然这种直觉有时是正确的，但经常会在语体、细微差别或词义上导致错误。
错误一：在现代对话中使用古典代词
❌ Trẫm muốn uống cà phê.（在咖啡馆随意说）
✅ Tôi muốn uống cà phê.（trẫm一词专用于在位皇帝——在现代口语中幽默地使用它表明您了解其文学出处，但必须有意识地作为玩笑，而非认真使用。）
错误二：混淆同音汉越语素
❌ Ông ấy đã hoàng đi.（试图表达"他以帝王之礼驾崩"——毫无意义）
✅ Ông ấy đã băng hà.（用固定古典表达băng hà表示皇家驾崩；hoàng单独使用意为"帝王的／黄色的"，并非表示死亡的动词。）
错误三：过度泛用文言词汇
❌ Chư bạn, chúng ta đi ăn nhé!（在随意交谈中对朋友使用chư，听起来迂腐可笑）
✅ Mọi người ơi, chúng ta đi ăn nhé!（将chư保留用于正式或文学语境——"chư vị"、"chư quân tử"——而非日常称呼。）
错误四：误以为汉越词与现代含义始终一致
❌ Cô ấy rất lương.（试图表达"她非常贤良"——听起来不完整且不自然）
✅ Cô ấy rất hiền lành / có đức độ.（在现代用法中，lương单独作形容词使用听起来过于文言；请使用固定复合词如lương thiện或改用现代对应词。）
练习
用本课所学文言词汇中最恰当的词或短语填空。利用上下文线索判断正确的语体和形式。
1. Trong văn học cổ điển Việt Nam, khi vua băng hà, triều thần sẽ gọi ông là _____ để bày tỏ sự kính trọng. （故；已故——用于姓名前）
答案
cố — Trong văn học cổ điển Việt Nam, khi vua băng hà, triều thần sẽ gọi ông là cố hoàng đế để bày tỏ sự kính trọng.
2. Khi đọc Truyện Kiều, bạn sẽ thấy nhân vật Kim Trọng được miêu tả là người _____, tức là người có phẩm hạnh tốt và học thức uyên thâm. （君子；有德行的绅士；儒家理想人格）
答案
quân tử — Khi đọc Truyện Kiều, bạn sẽ thấy nhân vật Kim Trọng được miêu tả là người quân tử, tức là người có phẩm hạnh tốt và học thức uyên thâm.
3. Trong các buổi lễ trang trọng, diễn giả thường mở đầu bằng câu: "Kính thưa _____ quý vị đại biểu," dùng từ Hán-Việt có nghĩa là "all/the various." （古典敬语复数标记）
答案
chư — Trong các buổi lễ trang trọng, diễn giả thường mở đầu bằng câu: "Kính thưa chư vị quý đại biểu."
4. Câu tục ngữ "_____ như từ mẫu" có nghĩa là người thầy thuốc tốt thì hiền từ như người mẹ. （良；善良——汉越形容词）
答案
Lương — Câu tục ngữ "Lương y như từ mẫu" có nghĩa là người thầy thuốc tốt thì hiền từ như người mẹ.